Levenslessen | Life lessons 2018-05-25T18:48:01+00:00

Levenslessen

Stichting Hoogbegaafd! is partner van Bol.com. Je steunt ons door via de links op deze pagina je boeken te bestellen. Een deel van de opbrengst gaat dan als commissie naar de stichting en dat kost je niets extra’s. Zorg dat je AdBlocker is uitgeschakeld.

Boek toevoegen

2018: Rake vragen. Breng beweging in situaties die vastzitten

Als iets niet wil lukken, dat zit het ergens vast. Rake Vragen maken los wat vastzit.

Stop met hard werken om problemen op te lossen. Vooral die problemen die steeds in een andere vorm terugkomen. Zoek naar de reden waarom het probleem in kwestie een goede oplossing is. Vind wat er vast zit. Rake Vragen helpen je.

Door het stellen van rake vragen komt er beweging in situaties die vastzitten. In werk en privé. Bij jezelf of anderen. Door vragen als: Van wie is dit probleem? Is het van jou of hoort het elders? Of: Waar moet de toestemming voor beweging vandaan komen? En: Wat raak je kwijt als je dit probleem niet meer hebt?

Stap voor stap leer je in dit boek hoe je dat doet, Rake Vragen stellen. Je krijgt kant-en-klare rake vragen. Je leert ook hoe je zelf je eigen rake vragen kunt formuleren. En hoe je de vraag zo kunt stellen dat het raak is.

Genre: Levenslessen, Werk & Ondernemen

2018: Rotgrond bestaat niet

In Rotgrond bestaat niet probeert Gerbrand Bakker de menselijke drang om de natuur te willen controleren te doorgronden. Hij verwondert zich over van alles wat hij tijdens zijn werk als hovenier tegenkomt: vogels, bomen, huisdieren en, natuurlijk, tuinen. Net en aangeharkt, wild, overwoekerd, tuinen die je om de tuin leiden – Bakker heeft het allemaal gezien en onderzoekt of en hoe de gecultiveerde natuur de menselijke psyche weerspiegelt. Kun je aan een tuin zien wie die tuin geschapen heeft? Willen we de natuur, die onherbergzame toestand, naar onze hand zetten, om te laten zien dat wij mensen toch sterker, slimmer of krachtiger zijn?

Bakker neemt de lezer mee door de seizoenen heen naar de bossen in Duitsland, waar hij nu woont, en naar zijn eigen geboortegrond de Wieringerwaard. Op lichtvoetige en humoristische wijze maakt Bakker je deelgenoot van zijn leefwereld waarin hij onderzoekt hoe wij – mensen, planten, dieren – samenleven in een wereld waarin hij de natuur toejuicht en vervloekt, maar waarin hij boven alles de verbinding probeert te zoeken.

Genre: Autobiografie, Levenslessen, Toekomst & Maatschappij

2015: Het zingende paard. Een dialoog over voortreffelijkheid

‘Excellentie’ is een toverwoord. Het opent deuren naar selectieve bachelors en masters, tot beurzen voor PhD-plaatsen of internationale uitwisselingen – zelfs in het basisonderwijs kunnen excellente leerlingen al in een zogenoemde plusklas terechtkomen. Maar bestaat het eigenlijk wel? Is het objectief te meten? Kunnen en moeten we ernaar streven?

Jeroen Geurts, wetenschapper in hart en nieren, en Harm van der Gaag, rechtgeaard filosoof, pakken dit probleem in een socratische dialoog aan. In eerste instantie staan ze niet hetzelfde in deze kwestie. De wetenschapper wil criteria benoemen voor excellentie, om het vervolgens zinvol te kunnen toepassen in de academische praktijk. De filosoof twijfelt aan de betekenis en de waarde van het begrip. Moeten we wel van een paard verwachten dat het, naast het trekken van de kar, ook kan zingen? Zorgt onze focus op excellentie er niet voor dat men gemiddeld minder goed wordt, omdat we goed niet goed genoeg vinden?

Aan het eind van het vriendschappelijk dispuut wordt gemeenschappelijke grond gevonden in de herontdekking van het ouderwetse begrip ‘voortreffelijkheid’.

Wat is excellentie, hoe stellen we het vast, kunnen en moeten we ernaar streven? In Het Zingende Paard doen Jeroen Geurts (hoogleraar neurowetenschappen en lid van De Jonge Akademie van de KNAW) en Harm van der Gaag (filosofisch consulent) verslag van hun socratische dialoog over “Excellentie”.

Socrates & de dialoog

Op de markt in het antieke Athene stelde Socrates (ca. 400 v.C.) opvattingen op de proef die door zijn tijdgenoten als vanzelfsprekend werden aangenomen. Hij bevroeg hen naar de aannames en implicaties van hun opvattingen en liet zijn gesprekspartners standaard achter in volle verwarring, doordrongen van het besef van hun onwetendheid. Veel van deze gesprekken (dialogen) zijn opgetekend door Plato, die er echter ook zijn eigen draai aan gaf.

Tegenwoordig bedoelen we met ‘socratische dialoog’ een gesprek waarin deelnemers gezamenlijk proberen een filosofische vraag te beantwoorden. Dit is meestal een langdurig gesprek over een belanghebbend onderwerp waarover deelnemers op eigen gezag en uit eigen ervaring spreken. Een hedendaags socratisch gesprek eindigt net als in het antieke Athene vaak in verwarring: het vanzelfsprekende is minder vanzelfsprekend geworden, het belang van voortdurend onderzoek is duidelijk geworden.

Excellentie inkaderen?

De dialoog tussen de neurowetenschapper en de filosoof die aan de basis ligt van Het Zingende Paard besloeg een vol weekend. Het thema is in eerste instantie ingestoken vanuit het perspectief van de wetenschapper. In de wetenschappelijke sector speelt de notie ‘excellentie’ een sleutelrol bij het toekennen van subsidies, aanstellingen en hoogleraarschappen. Al snel zijn de vragen, argumenten en conclusies die voorbij trekken in het natuurlijke verloop van het gesprek ook breder van toepassing. De mannen onder elkaar spreken onder meer over excellente auto’s.

Bij het vaststellen van ‘excellentie’ in de wetenschap hanteert men ogenschijnlijk vele verschillende, zogenaamd objectieve criteria, maar het ontbreekt aan een eenduidige meetlat. Is het dan zo dat je excellentie ‘gewoon ziet’, volgens je eigen subjectieve maatstaf? Nee, deze voorlopige conclusie blijkt niet houdbaar en niet wenselijk in de praktijk. Kijk je etymologisch vanuit het Latijn naar het begrip, dan betekent excellentie zoveel als ‘uitstijgen boven’, ‘ex-cellere’. Een excellente wetenschapper steekt daarmee boven de schaal van goed, beter, best uit. Is ‘excellentie’ dan ‘allerbest’? Wederom nee, want dan zijn we weer terug in de, inmiddels opgerekte, schaal, terwijl ‘ex’ toch suggereert dat het buiten het kader ligt. Excellentie is echt anders dan zomaar heel erg goed. Maar of er bij excellentie sprake is van het oprekken van kaders of het openbreken ervan blijft de vraag. De gesprekspartners en schrijvers slapen er een nachtje over en de dialoog gaat de volgende ochtend verder.

Het zingende paard

De titel verwijst naar de sleutelpassage in de dialoog. De filosoof, die zich steeds openlijker de rol van de antieke Socrates toekent, tovert het concept ‘voortreffelijkheid’ uit zijn hoge hoed en breekt daarmee in op de eigenlijke structuur van het socratische dialoog. Hij geeft een kleine les over de antiek Griekse notie ‘arêtê’, deugdelijkheid, voortreffelijkheid — in het Engels interessant genoeg vaak vertaald met ‘excellence’. Al is deze wending wat geforceerd, het begrip geeft een interessante impuls aan het verloop van het gesprek. Een voortreffelijk paard doet wat een paard moet doen en kunnen, als paard. Het kan dus niet zingen, maar is gewoon een goed paard, niet per se het beste paard van allemaal of een beter paard dan andere paarden. Deze conclusie is, in de beste traditie van Socrates, verwarrend, want we bedoelen normaliter met ‘excellent’ toch zeker meer, of iets anders dan ‘gewoon goed’.

Geurts en Van der Gaag willen met dit boek klaarblijkelijk een bijdrage leveren aan de brede discussie over de rol van excellentie binnen de hedendaagse wetenschappelijke talentselectie. Hun impliciete boodschap is dat de Nederlandse selectie van wetenschappelijk talent, met haar focus op excellente toponderzoekers, is als een markt voor zingende paarden. Die doen niet alleen alle paard-eigen dingen op voortreffelijke wijze, maar van hen wordt bovendien verwacht dat ze kunnen zingen. Dit vinden de schrijvende gesprekspartners duidelijk een bedenkelijke stand van zaken.

Wat heeft een hoogbegaafde aan deze opgeschreven dialoog?

Veel elementen uit deze dialoog over excellentie, het zal u niet zijn ontgaan, zijn eveneens van toepassing op het conceptualiseren van hoogbegaafdheid. Coachlink Magazine had vorig jaar april een themanummer over “uitblinken”. Kerntalentenanalyst Anna Geburtig betoogt er weliswaar met behulp van een andere filosoof (Bas Haring, “Voor een echt succesvol leven”, 2007) dat hoogbegaafdheid niet per definitie gelijk is aan succesvol zijn (p. 66-69); in de rest van het magazine legt men wel onmiddellijk de link “uitblinken = excelleren = hoogbegaafd”. Prompt is ook een meetlat nodig om onderscheid te kunnen maken, een norm om te kunnen vergelijken met anderen. Maar denk eens na over de vraag of we bij hoogbegaafdheid eigenlijk te maken hebben met oprekkende kaders of met een buitenkaderig begrip? Als je hoogbegaafdheid wilt definiëren, bepaalt je antwoord op die vraag veel.

Ik raad niet alleen “hoogbegaafdheids-theoretici” aan om dit boekje in een rustig uurtje door te lezen. Ook in de praktijk is het behulpzaam voor persoonlijke reflectie op je hoogbegaafdheid. Veel hoogbegaafden worstelen met hooggespannen prestatieverwachtingen, van anderen en van henzelf. Hoe heerlijk is het als je alleen maar “gewoon goed” hoeft te zijn in galopperen en de ploeg trekken en niet ook nog hoeft te kunnen zingen?

Claartje van Sijl, 3 november 2016

Claartje van Sijl is filosofisch counselor. Ze helpt academici bij het gebruiken van hun intuïtie voor beter wetenschappelijk onderzoek. Ze helpt hen met vragen over doelen, het zoeken van een richting, balans en zelfverzekerdheid in hun leven en carrière.
Genre: Levenslessen, Werk & Ondernemen, Wetenschap & Filosofie

2007. Transculturele vibraties. De multiculturaliteit voorbij

Dit boek is gratis als e-book beschikbaar via >DocPlayer.
Inter- en multiculturaliteit hebben afgedaan. Het nieuwe ordewoord is ‘transculturaliteit’, een begrip dat enerzijds verwijst naar het feit dat hier met de klassieke opvatting over cultuur gebroken wordt en anderzijds ook al aangeeft in welke richting een oplossing moet gezocht worden: in de wederzijdse doordringing, vervlechting en overlapping van en tussen cultuurvormen en levensstijlen die dwars doorheen de voorheen als monolithisch voorgestelde en hermetisch ervaren verschillende nationale en/of etnische culturen zouden lopen. Kortom, de métissage is in en wij bevinden ons allemaal in één grote smeltkroes waarbij het politieke probleem er niet meer in bestaat de verschillende ingrediënten met elkaar te verbinden (inter-culturaliteit in een situatie van multi-culturaliteit), maar aan de verbinding die de facto reeds tot stand gekomen is een vorm te geven die er niet louter op neerkomt dat men oude, reeds bestaande elementen syncretistisch bij elkaar brengt zonder dat er iets nieuws tot stand komt. Het multiculturalisme is daar volgens de pleitbezorgers van het transculturalisme nooit in geslaagd. In plaats van tot intercultureel contact te leiden, leverde het een hoogbloei van cultureel separatisme op, een soort totalitair particularisme dat de retribalisering (de ‘need for roots’) tot en met in het onderwijs doorvoerde: in plaats van planten volgens Linnaeus’ classificatieschema in te delen, volgen Mexicaans-Amerikaanse kinderen nu hun ‘eigen’ herontdekte etnobotanische principes.
Genre: Levenslessen

1991: Bespiegelingen over levenswijsheid

Hoe kunnen we, ervan uitgaande dat de wereld nu eenmaal een tranendal is, toch proberen ons leven zo aangenaam mogelijk in te richten? Jaag niet het geluk na, zo luidt de raad die Schopenhauer ons in dit boek geeft, maar besteed al je energie aan het vermijden van ongeluk. Bespiegelingen over levenswijsheid, dat in 1991 voor het eerst sinds 1907 weer in een nieuwe Nederlandse vertaling is verschenen, geeft niet alleen een schat aan wijze levenslessen, maar is dankzij Schopenhauer’s onnavolgbare stijl ook te genieten als een literair meesterwerk.

Met zijn Bespiegelingen over levenswijsheid verwierf Schopenhauer tien jaar voor zijn dood eindelijk de roem en erkenning waar hij zijn hele leven tevergeefs naar had gesmacht.

Handboek voor het genie, geschreven door niemand minder dan de filosoof Schopenhauer. Het cynisme van deze 19e eeuwse filosoof staat in mooi contrast met de hedendaagse zelfhulp- en succesliteratuur. Schopenhauer bewijst dat pessimisme en humor hand in hand gaan. Voor mij was het een verademing, omdat ik in Schopenhauer een van de weinige gelijkgestemden vond. De centrale vraag is: Hoe kunnen we, ervan uitgaande dat de wereld nu eenmaal een tranendal is, toch proberen het leven zo aangenaam mogelijk in te richten?

Monique van Ommen, 5 september 2017

Genre: Levenslessen, Liefde & Relaties, Rouw & Trauma

1980: Godel, Escher, Bach. Een eeuwige gouden band

Hofstadter ontving in 1980 de Pulitzerprijs voor deze internationale bestseller en nog steeds, meer dan dertig jaar later, is er geen beter boek geschreven voor wie iets wil begrijpen van de manier waarop niet alleen kunstmatige maar ook menselijke intelligentie werkt.

Hofstadter geeft een briljante interpretatie van de drie genieën: de graficus Escher, de wiskundige Gödel en de componist Bach. Met dit populairwetenschappelijke werk beïnvloedde hij een generatie filosofen, computergekken, wiskundigen en taalkundigen.

Aan de oppervlakte worden de gemeenschappelijke elementen in de werken en levens van Gödel, Escher en Bach besproken. Op een dieper niveau is het boek een weergave van de concepten die ten grondslag liggen aan wiskunde, symmetrie en intelligentie. Dit is geen boek over muziek en kunst, maar over hoe waarneming en denkwijzen hun oorsprong hebben in diep verstopte neurologische mechanismen.

Genre: Levenslessen, Wetenschap & Filosofie

1969: Speech acts. An essay in the philosophy of language

In his first major work, Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language (1969), Searle proposed that each kind of speech act can be defined in terms of a set of rules that identify the conditions that are individually necessary and collectively sufficient for “sincerely and non-defectively” performing an act of that kind. Among the rules for promising, for example, are that the speaker (S) predicate a future act (A) of himself, that S intend to carry out A, that the hearer (H) prefer that S carry out A, that it not be obvious to both S and H that S would carry out A in the normal course of events, and that S intend to place himself under an obligation to carry out A.

At a more general level, Searle identified three basic dimensions with respect to which different kinds of speech vary from one another: the illocutionary point of the act, insofar as it is an act of a certain type; what he called the act’s “direction of fit”; and the psychological state expressed by the act. For example, the illocutionary point of a statement, insofar as it is a statement, is to present the world as being a certain way, and the illocutionary point of an order, insofar as it is an order, is to get the hearer to do something.

Genre: Levenslessen, Wetenschap & Filosofie

1958: Vita activa. De mens: bestaan en bestemming

Hannah Arendt (1906-1975) is een van de belangrijkste politieke filosofen van de twintigste eeuw. Haar filosofische studie Vita activa (oorspr.: The human condition, 1958) wordt algemeen als haar hoofdwerk beschouwd. Hierin geeft zij een originele analyse van de vita activa van de mens. Zij onderscheidt drie activiteiten, arbeiden, werken en handelen, die elk een eigen waarde hebben voor het mens-zijn. Het handelen, dat aan het begin van de de westerse traditie voor de Grieken nog de belangrijkste activiteit was, heeft door de nadruk op werken en arbeiden steeds meer aan betekenis ingeboet. Arendt pleit voor een rehabilitatie van het handelen en de daarmee verbonden sfeer van het politieke. Met haar historische analyse van de vita activa geeft zij tevens een cultuurkritiek van de moderne tijd die nog altijd tot nadenken stemt.

Genre: Levenslessen

1922: Tractatus logico-philosophicus

De Tractatus logico-philosophicus, voor de eerste maal verschenen in 1922, is het enig filosofische werk dat Ludwig Wittgenstein tijdens zijn leven heeft gepubliceerd. De zorgvuldig genummerde paragrafen overtuigen in hun uitzonderlijke beknoptheid de lezer en hebben vooral na de dood van Wittgenstein tot veler verbeelding gesproken. Wittgensteins invloed beperkte zich niet alleen tot de Logisch-Positivisten uit de jaren twintig en dertig van deze eeuw, maar ook andere beoefenaren van de wijsbegeerte vonden een stimulans in zijn taalfilosofie en in de visie dat zijn stellingen afbeeldingen waren van de werkelijkheid. Ludwig Wittgenstein (Wenen 1889 – Cambridge 1951) was niet alleen de grootste filosoof van de twintigste eeuw, hij was bovendien een begenadigd schrijver. Zijn Tractatus en zijn Philosophische Untersuchungen (postuum) kunnen zich meten met de beste aforismenbundels uit de wereldliteratuur. Vertaald door Dr. W.F. Hermans (1921-1995), geoloog en schrijver. Hij schreef enkele inmiddels klassieke romans (De tranen der acacia’s, Nooit meer slapen) en verhalenbundels (Paranoia, Een wonderkind of een total loss). Zijn meesterlijke, surrealistische prozagedicht De God Denkbaar Denkbaar de God is geïnspireerd op Wittgenstein, over wie hij ook twee boeken schreef (Wittgenstein en Wittgenstein in de mode).

Genre: Levenslessen

1670: Gedachten

Blaise Pascal (1623-1662) heeft zijn wetenschappelijke energie voor een groot gedeelte gegeven aan wiskundige en natuurkundige verschijnselen. Zo hield hij zich bezig met de getallentheorie, het verschijnsel van de luchtdruk, raakproblemen bij kegelsneden en magische vierkanten. Nauwelijks twintig jaar oud ontwikkelde hij een rekenmachine om het werk van zijn vader, die belastinginner in Normandië was, te vergemakkelijken. De bestudering van de abstracte wetenschappen was hem echter te beperkt. Hij zegt hierover in de Pensées: ‘Toen ik begon de mens te bestuderen merkte ik dat de abstracte wetenschappen niet geschikt zijn voor de mens, en dat ik, door mij er in te verdiepen, sterker vervreemdde van wat ik ben dan anderen, die er niets over wisten’.

Naast zijn wetenschappelijk werk is Pascal vooral bekend geworden door zijn religieuze geschriften. In zijn Lettres provinciales (1656-1657) verdedigde hij de jansenisten, volgelingen van de Vlaamse godgeleerde Cornelis Jansen, tegen de Jezuïeten. Na Pascals dood vond men talrijke notities en bundels papieren die bedoeld waren als apologie van de christelijke godsdienst. Deze onvoltooide apologie werd in 1670 postuum als de Pensées uitgegeven. Hierin is ook opgenomen het Memoriaal, de neerslag van een diep-religieuze ervaring die Pascal in de nacht van 23 november 1654 had en die opent met de bekende woorden ‘Vuur. God van Abraham, God van Izaäk, God van Jacob, niet der filosofen en geleerden’.

Genre: Levenslessen

Boek toevoegen

>Of doorzoek alle producten van Bol.com en steun ons door via deze pagina te bestellen

Life lessons

The Gifted! Foundation is a partner of Bol.com. You support us by ordering your books through the product links listed on this page. A part of the book price is then transferred to the foundation without additional costs. Please make sure your AdBlocker is turned off.

Add book

2014: Quitting. Why we fear it and why we shouldn’t in life, love, and work

Find out why the happiest, most successful people have the ability both to persist and to quit

Do you believe that “winners never quit and quitters never win”? Do you tend to hang in longer than you should, even when you’re unhappy? Our culture usually defines quitting as admitting defeat, but persistence isn’t always the answer: When a goal is no longer useful, we need to be able to quit to get the most out of life. In Quitting, bestselling author Peg Streep and psychotherapist Alan Bernstein reveal simple truths that apply to goal setting and achievement in all areas of life, including work, love, and relationships:

  • Without the ability to give up, most people will end up in a discouraging loop.
  • Quitting is a healthy, adaptive response when a goal can’t be reached.
  • Quitting permits growth and learning, as well as the ability to frame new goals.

Featuring compelling stories of people who successfully quit, along with helpful questionnaires and goal maps to guide you on the right path, Quitting wil help you evaluate whether your goals are working for or against you, and whether you need to let go in order to start anew.

Genre: Life lessons, Love & Relationships, Work life

2013: Searching for meaning. Idealism, bright minds, disillusionment, and hope

Bright idealists often find themselves disillusioned and searching for meaning in today’s world. Grasping for answers can lead to existential depression. Searching for meaning helps idealists understand their struggles and describes various ways in which they attempt to cope with their disillusionment. Helpful information and suggestions provide courses of action to nurture idealism, hope, happiness, and contentment.

  • Where does idealism come from?
  • Inquiring minds want to know
  • Disillusionment and depression
  • Life meaning and existential concerns
  • Awareness and acceptance
  • Coping styles that feed illusions
  • Coping styles that go beyond illusions
  • Hope, happiness, and contentment
Genre: Gifted adults, Life lessons

2008: Discourses and selected writings of Epictetus
door Epictetus

A new translation of the influential teachings of the great Stoic philosopher (2008).

Despite being born into slavery, Greco-Roman philosopher Epictetus became one of the most influential thinkers of his time. Discourses and Selected Writings is a transcribed collection of informal lectures given by the philosopher around AD 108. A gateway into the life and mind of a great intellectual, it is also an important example of the usage of Koine or “common” Greek, an ancestor to Standard Modern Greek.

Het stoïcisme volgens Epictetus. Een Romeinse filosoof voor wie het element wijsheid nog echt belangrijk was. Want al staat de filosofie voor voor het begeren van wijsheid, bij de meeste filosofen is dat niet het geval. Voor mij is Epictetus een zelfhulpboek. Een zelfhulpboek uit het oude Rome wel te verstaan, door een man die slaaf is geweest aan het hof van Rome. Hoewel elementen van Epictetus’ stoïcisme worden gebruikt in moderne behandeltechnieken, is het voor mij toch vooral een zelfhulpboek voor en door mensen met een bijzondere levenswandel. Plus dat ze in het oude Rome nog geen gepeupel schreven voor het grote publiek. Geen hippe taal, of een heel eenvoudig idee dat wordt uitgesmeerd over vele pagina’s. Ik geef het vier sterren. Epictetus’ stijl is duidelijk, soms bijna onwerkelijk, maar ook zegt hij weinig wat je mooi zou kunnen citeren. Misschien is dat wel de reden waarom we nooit quotes van Epictetus op Facebook en fora voorbij zien komen.

Monique van Ommen, 5 september 2017

Genre: Life lessons

2007: The “I” of the beholder. A guided journey to the essence of a child

Find this book on >Amazon.

Dr. Roeper outlines the workings of the inner Self of a gifted child, with the hopes of expanding our world views. She explains how the Self is the key behind all of our actions and decisions. It is from this understanding that parents and teachers can maximize the unique Selves of gifted children, and, in turn, create a more harmonious world for past, present, and future gifted generations.

Genre: Autobiography, Gifted adults, Gifted children, Life lessons

1981: Theorie des kommunikativen Handelns

Die Theorie des kommunikativen Handelns dient der Klärung der Grundlagen einer kritischen Gesellschaftstheorie. Der Grundbegriff des kommunikativen Handelns erschließt den Zugang zu drei Themenkomplexen, die miteinander verschränkt sind: zum Begriff der kommunikativen Rationalität, zu einem zweistufigen, die Paradigmen von Handlung und System verknüpfenden Gesellschaftskonzept und zu einem theoretischen Ansatz, der die Paradoxien der Moderne mit Hilfe einer Unterordnung der kommunikativ strukturierten Lebenswelt unter die imperativen verselbständigten, formal organisierten Handlungssysteme erklärt.

Genre: Life lessons

1949: Philosophie der neuen Musik

Zwischen 1940 und 1948 im amerikanischen Exil entstanden, werden in der Philosophie der neuen Musik Elemente einer Dialektik des gegenwärtigen Geistes an einem konkreten Gegenstand entwickelt: Adorno wollte das Buch als ausgeführten Exkurs zur Dialektik der Aufklärung verstanden wissen, die Max Horkheimer und er kurz zuvor in Amsterdam veröffentlicht hatten.

Das Buch besteht aus einer Einleitung und zwei Teilen. Der erste Teil, „Schönberg und der Fortschritt“, wurde 1940/41 verfasst, der zweite Teil, „Strawinsky und die Restauration“, entstand 1947.

In der Einleitung thematisiert Adorno einen radikalen Autonomisierungsprozess der modernen Musik, den er als eine Reaktion auf die Ausbreitung der Kulturindustrie interpretiert. Die musikalische Avantgarde entziehe sich dem kommerzialisierten Musikbetrieb, indem sie allen ästhetischen Konventionen abschwöre. Die in den beiden Hauptkapiteln vorgenommene Analyse fokussiert auf den Begriff des „Materials“, der die Gesamtheit der musikalischen Mittel bezeichnet. Das Material versteht Adorno als „sedimentierter Geist, ein gesellschaftlich, durchs Bewusstsein von Menschen hindurch Präformiertes“. Daher ist für ihn die Auseinandersetzung des Komponisten mit dem Material zugleich eine Auseinandersetzung mit der Gesellschaft. Das musikalische Material wird in Adornos Verständnis normativ, es gebiete einen „Kanon des Verbotenen“: verbrauchte Klänge, Techniken und Formen, die dem Komponisten nicht mehr zur Verfügung stehen. Das Material lasse gleichsam „Anweisungen […] an den Komponisten ergehen“.

In Schönbergs Zwölftontechnik sieht Adorno eine totale Rationalisierung des musikalischen Materials, mit der er die künstlerischen Möglichkeiten ebenso radikal neu zu entwickeln suche wie es in der bildenden Kunst beim Übergang vom Gegenständlichen zum Abstrakten geschehe. Demgegenüber stellten Strawinskys vollkommen undynamische, „mechanische“ und „verräumlichte“ Kompositionen einen Rückschritt in der Materialbeherrschung dar. Strawinskys musikalische Regression ersetze Entwicklung durch Wiederholung, sie wisse von keiner Erinnerung und keinem Zeitkontinuum.

Adorno hatte im amerikanischen Exil Thomas Mann das Manuskript des Schönberg-Kapitels zur Verfügung gestellt. Für seinen Roman Doktor Faustus übernahm Mann viele Gedanken aus diesem Kapitel und integrierte fast wörtliche Zitate in das Werk.

Genre: Life lessons

1943: L’être et le néant. Essai d’ontologie phénoménologique

L’être et le néant est un des textes majeurs de la deuxième moitié du XXe siècle. Jean-Paul Sartre (1905-1980) y pose les fondations de l’existentialisme : si Dieu n’existe pas, l’homme ne trouve ni en lui, ni hors de lui, des excuses ou des valeurs auxquelles s’accrocher; dès lors que l’existence précède l’essence, nul ne peut se réfugier derrière une nature humaine donné et figée. Où qu’il regarde, l’homme est seul, sans excuses, condamné à être libre. ”L’être ne saurait engendrer que l’être et, si l’homme est englobé dans ce processus de génération, il ne sortira de lui que de l’être. S’il doit pouvoir interroger sur ce processus, c’est-à-dire le mettre en question, il faut qu’il puisse le tenir sous sa vue comme un ensemble, c’est-à-dire se mettre lui-même en dehors de l’être et du même coup affaiblir la structure d’être de l’être. Toutefois il n’est pas donné à la ”réalité humaine” d’anéantir, même provisoirement, la masse d’être qui est posée en face d’elle. Ce qu’elle peut modifier, c’est son rapport avec cet être. Pour elle, mettre hors de circuit un existant particulier, c’est se mettre elle-même hors de circuit par rapport à cet existant. En ce cas elle lui échappe, elle est hors d’atteinte, il ne saurait agir sur elle, elle s’est retirée par-delà un néant. Cette possibilité pour la réalité humaine de sécréter un néant qui l’isole, Descartes, après les Stoïciens, lui a donné un nom : c’est la liberté.’

Genre: Life lessons

1886: Beyond good and evil

Jenseits von Gut und Bose was written by Friedrich Nietzsche and first published in 1886. It draws on and expands the ideas of his previous work, Thus Spoke Zarathustra, but with a more critical and polemical approach. In Beyond Good and Evil, Nietzsche accuses past philosophers of lacking critical sense and blindly accepting dogmatic premises in their consideration of morality. Specifically, he accuses them of founding grand metaphysical systems upon the faith that the good man is the opposite of the evil man, rather than just a different expression of the same basic impulses that find more direct expression in the evil man.

Genre: Life lessons

1859: Die Welt als Wille und Vorstellung

Die Welt ist meine Vorstellung« – Arthur Schopenhauers (1788-1860) berühmter Satz steht am Beginn seines philosophischen Hauptwerks »Die Welt als Wille und Vorstellung«: Wer die Welt in Begriffe fasst, bleibt hinter dem Eigentlichen zurück, nur der Blick auf den Leib bringt die essenzielle menschliche Triebkraft zutage, den Willen. »Reine« Erkenntnis wohnt nach Schopenhauer allein in der Kunst, was dieser in seinen Augen gegenüber Wissenschaft und Philosophie eine Sonderstellung verleiht. Sein sprachgewaltiges Traktat beeinflusste zahlreiche Denker, Schriftsteller und Künstler.

Genre: Life lessons

1807: Die Phanomenologie des Geistes

Die ‘Phänomenologie des Geistes’ von Georg Wilhelm Friedrich Hegel ist, wie er in seiner Einleitung zu dem Werk schreibt, die ‘Wissenschaft der Erfahrung des Bewusstseins’. Sie beschäftigt sich mit der Frage nach dem Erkennen und der Erkenntnisfähigkeit. In diesem Werk zeichnet Hegel die Entwicklung des Geistes von seiner einfachsten Form bloßer, naiver Wahrnehmung (der sinnlichen Gewissheit) bis zum Endpunkt aller Entwicklungsfähigkeit des Geistes, dem absoluten Wissen nach, oder vielmehr: Er lässt das Bewusstsein seine eigene Geschichte schreiben, ähnlich einer Autobiographie. Denn der Phänomenologe hat sich nur aufnehmend, quasi als historischer Protokollant, zu verhalten, wenn jede Bewusstseinsgestalt sich selbst überführt, indem sie durch Selbstüberprüfung Einsicht in ihre Unzulänglichkeit und innere Widersprüchlichkeit bezüglich der Erkenntnisfähigkeit gewinnt, daran verzweifelt, sich selbst somit zwangsläufig destruiert und aus ihr eine neue Bewusstseinsgestalt entsteht, die einer höheren Entwicklungsstufe angehört, als die zuvor zugrunde gegangene. Dabei beginnt jede Gestalt des Bewusstseins wieder auf dem naiven Niveau des Anspruchs auf totale Erkenntnisfähigkeit, führt eine kritische Selbstüberprüfung durch und endet in dem über sich selbst aufgeklärten Status der Verzweiflung an sich selbst. Dieses Prinzip, das – ähnlich der sokratischen Methode, bei der ein Lehrer nur mithilfe von Fragen an seinen Schüler die Einsicht in einen bestimmten Sachverhalt aus diesem selbst hervorbringt – die Bewusstseinsgestalten zur Selbstthematisierung, zur Selbstüberprüfung auffordert, wird deshalb notwendig, weil ein Eingreifen von außen wenig hilfreich ist bei der Überprüfung einer Erkenntnistheorie; denn so wie die eine Theorie ihr Wissen mithilfe ihres eigenen Seins als Wahrheit behaupten kann, kann das auch jede andere.

Genre: Life lessons

1785: Grundlegung zur Metaphysik der Sitten

Kant verfolgt mit seiner Grundlegung zur Metaphysik der Sitten zwei Ziele: Er will den obersten Grundsatz moralischen Handelns – den kategorischen Imperativ – ermitteln und begründen. Obwohl er den Anspruch erhebt, seine Theorie sei radikal anders als die seiner Vorgänger, gelangt er zu ihr durch die Analyse allgemeiner moralischer Vorstellungen. Denn moralisches Handeln kann sich nur auf praktische Vernunft gründen, die sich stets bei allen Menschen als vernünftigen Wesen mit ihren Anweisungen bemerkbar macht. Wir alle, so Kant, erkennen seit jeher den kategorischen Imperativ als oberste Norm all unserer Handlungen an. Nur eine Ethik der Vernunft kann kategorische moralische Gebote sichern – und damit die Verantwortung des Menschen für sein Handeln sich selbst wie anderen Menschen gegenüber. Die Diskussion der Frage, warum und wie weit unser Selbstverständnis eine solche Ethik begründen kann, beschließt das Buch.

Genre: Life lessons

1781: Kritik der reinen Vernunft

Immanuel Kants ”Kritik der reinen Vernunft” (1781) ist eines der weltweit meistbeachteten Werke der Philosophie. Der Königsberger Denker widmet sich darin einer philosophischen Schlüsselfrage: Was kann ich wissen? Oder nach Kant: Kann es eine reine Erkenntnis a priori, also Urteile unabhängig von Erfahrung geben? Kant gliedert seine epochale Abhandlung in Elementar- und Methodenlehre und stellt der damals gültigen Schulphilosophie den Entwurf seiner Transzendentalphilosophie entgegen – eine ”Revolution der Denkart”, deren Prägnanz bis heute besticht.

Genre: Life lessons

1641: Meditationes de Prima Philosophia

Meditations on First Philosophy (subtitled In which the existence of God and the immortality of the soul are demonstrated) is a philosophical treatise by Rene Descartes first published in 1641 (in Latin). The French translation (by the Duke of Luynes with Descartes’ supervision) was published in 1647 as Meditations Metaphysiques. The original Latin title is Meditationes de prima philosophia, in qua Dei existentia et animae immortalitas demonstratur. The title may contain a misreading by the printer, mistaking animae immortalitas for animae immaterialitas, as suspected already by A. Baillet. The book is made up of six meditations, in which Descartes first discards all belief in things that are not absolutely certain, and then tries to establish what can be known for sure. He wrote the meditations as if he had meditated for six days: each meditation refers to the last one as “yesterday” (In fact, Descartes began work on the Meditations in 1639) One of the most influential philosophical texts ever written, it is widely read to this day. The Meditations consist of the presentation of Descartes’ metaphysical system in its most detailed level and in the expanding of Descartes’ philosophical system, which he first introduced in the fourth part of his Discourse on Method (1637). Descartes’ metaphysical thought is also found in the Principles of Philosophy (1644), which the author intended to be a philosophy guidebook.

Genre: Life lessons

Add book